Kara umowna to dodatkowe zastrzeżenie w treści umowy przewidujące obowiązek zapłaty określonej sumy pieniężnej na wypadek naruszenia zobowiązania niepieniężnego. Kara umowna uregulowana jest w art. 483 § 1 kodeksu cywilnego, który stanowi, iż można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Należy podkreślić, że zgodnie z § 2 wyżej wymienionego przepisu dłużnik nie może bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej.
Wskazać trzeba, że kara umowna dotyczy szkody wynikającej z umowy i nie znajduje żadnego zastosowania w przypadku stosunków pozaumownych (wyrok SA w Poznaniu z dnia 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt I ACa 152/13).
Jak stanowi art. 484 § 1 k.c. w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły.
Zgodnie z treścią § 2 przywołanego wyżej artykułu dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej w dwóch wypadkach:
- jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane
- gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.
Kara umowna jest rażąco wygórowana gdy w przekonaniu organu orzekającego istnieje dysproporcja między poniesioną szkodą a wysokością kary umownej. Powołany przepis nie daje jednak możliwości zmniejszenia wysokości kary umownej z uwagi na przyczynienie się wierzyciela do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
Z poglądów utrwalonych w doktrynie i judykaturze wynika, że karę umowną można traktować jako surogat odszkodowania (wyrok SA w Katowicach z dnia 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I ACa 343/13).
Niezwykle istotne jest to, że zastrzeżenie kary umownej wzmacnia pozycję wierzyciela i pełni funkcję dyscyplinującą wobec dłużnika. Dodatkowo ułatwia i upraszcza dochodzenie odszkodowania, albowiem dłużnik od momentu powstania tak ukształtowanego zobowiązania jest świadomy kosztów, jakie będzie musiał ponieść w przypadku zachowania niezgodnego z treścią zobowiązania i nieczyniącego zadość oczekiwaniom wierzyciela.